Een rivier die vissen vrij laat zwemmen tussen zout en zoet water, maar tegelijkertijd moet voorkomen dat zout water het IJsselmeer bereikt. Dat vraagt om slimme oplossingen. In Harlingen wordt momenteel gebouwd aan een indrukwekkend betonnen bouwwerk waarmee de Vismigratierivier indien nodig kan worden afgesloten. Dit zogenoemde afsluitmiddel krijgt straks een plek aan het uiteinde van de circa vier kilometer lange rivier bij Kornwerderzand.

De Vismigratierivier is inmiddels voor een groot deel aangelegd. Boskalis Nederland werkt in opdracht van Provincie Fryslân aan het laatste deel aan de IJsselmeerkant van de Afsluitdijk. Dit bestaat uit een slingerende rivier en het afsluitmiddel, waarmee de rivier kan worden afgesloten om te voorkomen dat zout water het IJsselmeer instroomt. Het afsluitmiddel wordt in opdracht van Boskalis gebouwd door Friso Civiel in Harlingen.

Twee schuiven

Je kunt nu al duidelijk zien, dat er twee schuiven in het bouwwerk komen. Projectengineer Hannah Bervoets van Boskalis vertelt: “Er komt zowel een brede als een smallere schuif. Beide schuiven staan omhoog, zodat vissen onbeperkt kunnen migreren. De brede gaat zodra het vloed wordt als eerste dicht. In de rivier wordt een meetpaal geplaatst. Zodra deze teveel zout water detecteert, sluit ook de smallere schuif zich. Zo voorkomen we dat er zout water in het IJsselmeer komt.”

Zoetwaterbekken

Want, vertelt Hendrik de Vries, werkvoorbereider bij Friso Civiel: “Het IJsselmeer is het grootste zoetwaterbekken van Nederland. Van dit water wordt bovendien onder meer drinkwater gemaakt. Dus dat mag niet zout worden.”

Er is veel bedrijvigheid op de tijdelijke bouwplaats. De steigerbouwers zijn druk bezig de ondersteuning te bouwen voor de vloer die straks bovenop de wanden wordt gestort, legt Hendrik uit. “Daarna komt er nog een keer ongeveer deze hoogte bovenop, het portaal zal straks het einde van de rivier markeren in het landschap. De totale hoogte is uiteindelijk 9,5 meter, waarvan de helft onder water komt te staan. We proberen dat de komende tijd zoveel mogelijk hier te bouwen.” De steigerbouwers zullen dus helemaal rondom het betonnen kunstwerk steigers opzetten.

“Dat is ook de reden dat we op het land werken”, zegt Hendrik. “Hier op de kade kunnen we het bouwwerk prefab maken. We hoeven dus niet in weer en wind op het open water te werken, maar kunnen hier relatief rustig verder werken aan het afsluitmiddel.”

Impuls aan de levenscyclus

Het is natuurlijk best bijzonder om aan een oplossing te bouwen die dieren een belangrijke kans geeft. Doet Boskalis dat wel vaker? “Ja”, is het duidelijke antwoord van Hannah. “Maar het is inderdaad elke keer weer bijzonder. Met de Vismigratierivier, waar het Afsluitmiddel een onderdeel van is, geven we een belangrijke impuls aan de levenscyclus van de trekvis. De Vismigratierivier vormt straks een belangrijke verbinding om de route naar paaigrond weer bereikbaar te maken. En ze is de voordeur naar het Rijn-deltasysteem. En bovendien is de Vismigratierivier de eerste ter wereld met deze omvang en complexiteit.”

Paling, zalm en spiering

Voor de aanleg van de Vismigratierivier werden twaalf doelsoorten gedefinieerd, waaronder de paling, zalm, spiering, forel, bot, rivierprik, zeeprik en steur. “Elke van de twaalf soorten heeft ook weer een aantal soorten achter zich”, vervolgt Hannah. “Voor de aanleg hebben de betrokken partijen – waaronder wetenschappers en ecologen – gekeken naar wat die twaalf doelsoorten nodig hebben in de rivier”

,,Hoe snel het water door de rivier stroomt is bijvoorbeeld een heel belangrijke. Met de schuiven in de Vismigratierivier kunnen we de stroming regelen. Zo zorgen we voor een rustige stroming, waarbij vissen ook gebruik kunnen maken van het getij om te migreren. Dat is een groot verschil met de spuisluizen in de Afsluitdijk. Wanneer die openstaan, stroomt het zoete water met enorme kracht richting de Waddenzee. Voor de meeste vissen is het onmogelijk om tegen die stroming in te zwemmen. Met de Vismigratierivier bieden we trekvissen zoals de spiering weer een veilige route tussen de Waddenzee en het IJsselmeer, en voor andere soorten ook verder landinwaarts.”

‘Juist de zwakke zwemmers wil je helpen’

“Je hebt sterke zwemmers, de grote vissen zoals de zalm, en zwakke zwemmers, zoals de glasaal. Deze laatste kan niet zomaar tegen een sterke stroming in zwemmen, die laat zich liever meevoeren met de vloedstroom. Juist de zwakke zwemmers wil je helpen. Sommige vissoorten zoeken bij veranderende stroming beschutting op de bodem, of graven zich in. Daarom is de hele rivier voorzien van een zandbodem. Alles is er op gericht een zo natuurlijk mogelijk systeem te creëren.”

De vissen kunnen straks ook verblijven in de rivier. “De rivier meandert in het IJsselmeer richting het afsluitmiddel. Onderweg kunnen vissen rusten, schuilen en voedsel zoeken voordat ze verder trekken.” Zo wordt de Vismigratierivier meer dan alleen een doorgang: het wordt ook een leefgebied voor verschillende vissoorten.” Door de verbinding tussen de Waddenzee en het IJsselmeer te herstellen, draagt de Vismigratierivier bij aan het herstel van vispopulaties en een rijker ecosysteem.

Gigantisch geheel

En dan komt het moment waarop het afsluitmiddel zijn definitieve hoogte heeft bereikt en naar de Afsluitdijk vervoerd gaat worden. “Dat zal volgens planning begin 2027 zijn”, zegt Hendrik. “Dat wordt een heel nieuwe uitdaging. Het vervoer gebeurt op een ponton. Allereerst wordt het afsluitmiddel door twee grote kranen op het ponton gehesen en dan gaat het gigantische geheel op pad.”

Het ponton kan in Harlingen via het Van Harinxmakanaal door de Tsjerk Hiddessluizen de Waddenzee op. Daar gaat het op naar Kornwerderzand, door de Lorentzsluis het IJsselmeer op, waar het afsluitmiddel vervolgens op zijn plek wordt gehesen.

Boskalis bouwt ondertussen hard door aan de slingerende vissenrivier in het IJsselmeer. “De verwachting is dat de rivier in de zomer van 2027 klaar is. Vanaf dat moment kunnen vissen weer naar hartenlust migreren tussen de Waddenzee en het IJsselmeer.”

De Vismigratierivier en het afsluitmiddel worden in opdracht van Provincie Fryslân gebouwd.